Tôn sư trọng đạo theo lời Phật dạy: bổn phận của thầy và trò
Ngày 20/11 là dịp cả nước tri ân thầy cô. Truyền thống tôn sư trọng đạo của người Việt có nhiều điểm gặp gỡ với lời Phật dạy, nhất là trong kinh Thi Ca La Việt, nơi Đức Phật chỉ rõ bổn phận hai chiều giữa thầy và trò. Bài viết này được nhà chùa biên soạn để quý Phật tử, các bạn học sinh, sinh viên và các thầy cô cùng đọc lại.
Kinh Thi Ca La Việt kể gì
Thi Ca La Việt (Singālaka) là một thanh niên thành Vương Xá. Vâng lời cha dặn trước khi mất, mỗi sáng anh ra bờ sông lễ lạy sáu phương: đông, tây, nam, bắc, trên và dưới, nhưng không hiểu vì sao phải lạy. Đức Phật gặp và giảng cho anh ý nghĩa thật của việc lễ sáu phương: đó là giữ trọn bổn phận với sáu mối quan hệ trong đời. Phương đông là cha mẹ, phương nam là thầy, phương tây là vợ con, phương bắc là bạn bè, phương dưới là người giúp việc, phương trên là các bậc tu hành.
Như vậy, ngay từ thời Đức Phật, mối quan hệ thầy trò đã được xem là một trong sáu trụ cột của đời sống đạo đức.
Năm bổn phận của học trò với thầy
Theo kinh, người học trò kính thầy bằng năm cách:
- Đứng dậy chào khi thầy đến: thể hiện lòng kính trọng qua thân hành.
- Hầu hạ, giúp đỡ thầy: ngày nay có thể hiểu là chủ động phụ giúp, quan tâm sức khỏe của thầy cô.
- Chăm chú lắng nghe: học với tâm cầu thị, không coi thường bài giảng.
- Phục vụ thầy: giúp thầy những việc cần thiết trong khả năng.
- Thành kính tiếp nhận lời dạy: học hành nghiêm túc, đem điều học được ra thực hành.
Năm bổn phận của thầy với học trò
Điều đặc biệt là Đức Phật không chỉ đòi hỏi ở học trò. Người thầy cũng có năm bổn phận:
- Huấn luyện trò những điều hay: dạy cả kiến thức lẫn cách làm người.
- Dạy cho trò hiểu thấu đáo: không dạy qua loa, nửa vời.
- Dạy đầy đủ, không giấu nghề: truyền hết những gì mình biết.
- Khen ngợi trò trước bạn bè: ghi nhận sự tiến bộ, giúp trò tự tin.
- Che chở, bảo vệ trò: quan tâm đến sự an toàn và tương lai của học trò.
Quan hệ thầy trò trong đạo Phật vì vậy là quan hệ hai chiều, dựa trên trách nhiệm và tình thương, không phải chỉ là trên bảo dưới nghe.
Tôn sư trọng đạo trong truyền thống nhà chùa
Trong các chùa Việt Nam, chư Tăng gọi người dạy dỗ mình là bổn sư, thầy bổn sư là người thế độ và nuôi dạy mình từ khi mới vào chùa. Ngày giỗ tổ, ngày vía các bậc thầy được tổ chức trang nghiêm hằng năm. Kinh luật cũng dạy rằng ơn thầy là một trong bốn ơn lớn, cùng với ơn cha mẹ, ơn quốc gia xã hội và ơn chúng sinh.
Người Phật tử tại gia quy y Tam Bảo cũng nhận một vị thầy làm bổn sư. Tìm hiểu thêm về nghi thức này trong bài quy y Tam Bảo là gì.
Báo ơn thầy theo tinh thần Phật giáo
Báo ơn thầy không chỉ là bó hoa hay món quà trong ngày 20/11. Theo tinh thần nhà Phật, có ba cách báo ơn sâu sắc hơn:
- Sống tốt những điều thầy dạy: thầy vui nhất khi thấy trò trưởng thành, sống tử tế.
- Tiếp nối việc dạy dỗ: chia sẻ hiểu biết của mình cho người đi sau, đó là pháp thí.
- Thăm hỏi khi thầy già yếu: nhiều thầy cô về hưu sống lặng lẽ, một lời hỏi thăm có ý nghĩa rất lớn.
Lòng biết ơn là gốc của phúc đức. Bài lòng biết ơn là gì giải thích vì sao người biết ơn thường sống an vui hơn.
Gợi ý cho phụ huynh và học sinh
Phụ huynh là tấm gương đầu tiên. Khi cha mẹ nói về thầy cô với thái độ tôn trọng, con cũng học được điều đó. Ngược lại, chê bai thầy cô trước mặt con sẽ làm mất nền tảng của việc học.
Với học sinh, sinh viên, có thể bắt đầu từ những việc nhỏ: đi học đúng giờ, chào hỏi lễ phép, làm bài nghiêm túc, cảm ơn thầy sau mỗi buổi học. Đó là năm bổn phận của học trò được áp dụng vào đời sống hôm nay.
Với thầy cô, lời dạy về năm bổn phận của người thầy là lời nhắc nhẹ nhàng: kiên nhẫn, dạy hết lòng, khích lệ học trò và bảo vệ các em. Nghề dạy học là nghề gieo hạt giống, mỗi lời dạy tốt là một hạt giống lành.
Lời Phật dạy về người bạn lành
Đức Phật từng nói với tôn giả A Nan rằng có bạn lành, có thầy lành là toàn bộ đời sống phạm hạnh, không phải chỉ một nửa. Người thầy tốt dẫn ta đi đúng đường, giúp ta tránh được nhiều lầm lạc. Vì vậy, tìm được thầy giỏi và biết quý trọng thầy là một phước lớn trong đời.
Câu hỏi thường gặp
Kinh Thi Ca La Việt nằm ở đâu trong kinh điển?
Kinh thuộc Trường Bộ kinh trong tạng Pāli, kinh số 31, còn có tên là kinh Giáo thọ Thi Ca La Việt. Bản Hán tạng có kinh Thiện Sinh tương đương.
Ngày 20/11 Phật tử nên làm gì để tri ân thầy cô?
Có thể thăm hỏi thầy cô cũ, tặng một cuốn sách hay, hoặc hồi hướng công đức tụng kinh cho các thầy cô. Quan trọng nhất là sống tốt những điều thầy dạy.
Thầy dạy sai thì học trò có phải nghe theo không?
Đức Phật khuyên người học tự quan sát, suy xét và kiểm chứng. Kính thầy không có nghĩa là làm theo điều sai, mà là góp ý với thầy một cách lễ độ và chân thành.